Chương 15: Thép giòn
Thuộc tiểu thuyết Đế Chế Bắt Đầu Từ Hoang Đảo
Tác giả: Hà Tinh Vân · Thể loại: Khoa Huyễn · Đăng ngày · 2343 từ · khoảng 12 phút đọc
Cái rìu sắt đầu tiên ra lò ngày thứ năm mươi sáu.
Nó nặng một cân hai, lưỡi rộng bằng bốn ngón tay, tra vào cán gỗ thiết mộc bằng nêm.
Nam mang nó ra bìa rừng, chọn một cây bằng bắp đùi, và gọi Khang tới với cái rìu đá cũ.
"Cậu chặt cây bên trái. Tôi chặt cây bên phải. Cùng lúc."
Se-ra đếm nhịp.
Cây của Nam đổ ở nhịp thứ một trăm bốn mươi.
Cây của Khang đổ ở nhịp thứ tám trăm hai mươi.
Khang buông rìu đá xuống, ngồi bệt, hai tay run.
"Sáu lần," Se-ra nói, mắt vẫn nhìn tấm vỏ cây. "Gần sáu lần."
"Không phải sáu," Nam nói. "Cậu ấy sẽ mệt, tôi thì chưa. Tính cả buổi thì hơn sáu."
*
Trong mười ngày sau đó, mọi con số trên bảng đều nhích lên.
Củi: từ tám mươi cân một ngày lên hai tạ, với ít người hơn.
Gỗ xẻ: trước không có cột nào, giờ có. Chính đóng một cái cưa từ mảnh sắt còn lại, răng cưa đục từng cái một bằng đục và giũa đá, mất bốn ngày cho một lưỡi cưa dài bằng cánh tay. Với nó, hai người xẻ được một tấm ván trong nửa buổi.
Vườn: cái cuốc sắt thứ nhất giao cho Vy, và trong sáu ngày cô mở rộng vườn từ hai chiếu lên gần hai sào.
"Đất ở đây không xấu," cô nói, tay còn dính bùn tới khuỷu. "Chỉ là em không cuốc nổi nó bằng vỏ sò."
Trên phên phơi, luống rau đầu tiên đã lên được ba lá thật.
*
Rồi đồ sắt bắt đầu hỏng.
Cái rìu mẻ một miếng bằng hạt gạo ở lưỡi vào ngày thứ sáu mươi, khi Tuấn chặt trúng một cái mắt cây cứng.
Ba hôm sau, mũi giáo của Mai gãy.
Cô đâm thử vào một thân cây mục để chỉnh tư thế cho đội canh, mũi giáo chạm phải hòn đá lẫn trong gốc, và một phần ba mũi thép rời ra, văng xuống đất.
Mai nhặt mảnh gãy lên, xoay trong tay, và mang tới chỗ lò rèn mà không nói gì.
Chính cầm cả hai mảnh, ghép lại, nhìn mặt gãy.
"Đây này," ông nói. "Kỹ sư nhìn mặt gãy đi."
Nam nhìn.
Mặt gãy không có gờ, không bị kéo dài ra trước khi đứt. Nó phẳng, hạt mịn, và sáng lấp lánh.
"Gãy giòn," anh nói.
"Tôi rèn cả đời tôn với thép ống. Thép nó không gãy kiểu này. Nó cong, nó tòe, nó nứt dần. Nó không nổ ra như miếng thuỷ tinh." Chính đặt hai mảnh xuống. "Sắt của mình có vấn đề, kỹ sư ạ."
*
Nam mất một buổi tối để xếp lại vấn đề cho ra thứ tự.
Anh vẽ lên tấm vỏ cây ba dòng.
"Thứ nhất," anh nói với hội đồng sáng hôm sau. "Cái lò của chúng ta không đủ nóng để nấu chảy sắt. Nó chỉ làm sắt mềm ra rồi dính lại. Trong lúc đó, than trong lò ngấm vào sắt, chỗ nhiều chỗ ít. Chỗ ngấm nhiều thì cứng và giòn. Chỗ ngấm ít thì mềm và dễ cong."
"Nghĩa là cùng một khối, chỗ này khác chỗ kia?" Trân hỏi.
"Vâng. Bác Chính rèn gấp đi gấp lại là để trộn đều nó ra. Nhưng gấp mười lần thì chưa đủ. Người xưa gấp mấy chục lần."
"Thứ hai?"
"Thứ hai là cát của chúng ta." Nam đặt một nhúm bột quặng lên phiến đá. "Cát đen ở chân núi lửa hầu như đều lẫn titan. Titan không phải thứ xấu — thép có titan thì cứng và bền. Nhưng nó làm xỉ khó chảy hơn, và nó làm thép nhạy hơn với việc tôi sai cách."
"Thứ ba?"
"Thứ ba là chúng ta chưa biết tôi thép." Anh gõ ngón tay lên mảnh giáo gãy. "Nung đỏ rồi nhúng nước thì thép cứng lên rất nhanh. Cứng thì giòn. Muốn hết giòn thì sau khi tôi phải nung lại một lần nữa ở nhiệt thấp hơn, giữ một lúc, rồi để nguội từ từ. Bước đó gọi là ram, và chúng ta chưa làm bao giờ."
Lộc ngẩng lên từ cuốn sổ.
"Bao nhiêu mẻ để biết?"
"Không biết. Tôi đoán năm."
"Năm mẻ là năm tuần công."
"Vâng."
Lộc nhìn Nam, rồi nhìn cái mũi giáo gãy nằm trên bàn đá.
"Ghi năm," ông ta nói. "Nhưng anh Nam này. Lần sau anh cứ nói thẳng là anh không biết, đừng nói là anh đoán. Người ta nghe chữ đoán thì tưởng anh đang bịa."
*
Việc thấm than làm trong một cái hộp.
Nam nặn một hộp gốm dày, hình chữ nhật, có nắp. Bên trong xếp lưỡi rìu, hai mũi giáo mới và một thanh thép nhỏ để thử, chèn kín xung quanh bằng hỗn hợp than nghiền trộn xương cá nghiền và một ít muối.
Nắp trát kín bằng đất sét ướt.
"Kín để làm gì?" Khang hỏi.
"Để không khí không lọt vào. Có khí thì than cháy hết thành khói, không ngấm được vào thép." Nam miết mối trát. "Trong hộp kín, than nóng lên sẽ nhả ra thứ khí ngấm được vào mặt thép. Cứ nung càng lâu thì ngấm càng sâu."
"Lâu là bao lâu?"
"Sáu tiếng thì ngấm được chừng nửa milimét. Muốn sâu một milimét thì mất mười hai tiếng."
Hộp gốm nằm trong lò suốt một đêm.
Sáng ra, họ lấy ra một cái hộp đen kịt, và bên trong là những miếng thép còn nóng, mặt ngoài xám sẫm.
*
Việc tôi thép mất ba mẻ.
Mẻ thứ nhất: nung đỏ, nhúng thẳng vào chậu nước lạnh.
Thanh thép thử kêu một tiếng "cắc" nhỏ ngay khi chạm nước. Vớt lên, nó đã nứt một đường dọc.
"Nguội nhanh quá," Nam nói. "Ngoài co lại trước, trong chưa kịp co. Nó tự xé chính nó."
Mẻ thứ hai: nhúng vào chậu mỡ cá đun ấm.
Mỡ bốc khói mù, cháy bùng lên một giây rồi tắt. Thanh thép không nứt. Nhưng khi Chính kẹp nó lên đe và gõ, nó vẫn gãy ở nhát thứ tư — và mặt gãy vẫn ánh lên như mặt thuỷ tinh vỡ.
"Cứng. Vẫn giòn," Chính nói.
Mẻ thứ ba: nhúng mỡ, rồi để nguội tới lúc cầm được, rồi đặt lại lên một lớp than hồng phủ tro, nung âm ỉ.
Nam ngồi canh cái đó suốt hai tiếng.
Anh không có nhiệt kế. Anh nhìn màu của lớp ô xít mỏng chạy trên mặt thép sạch: từ vàng rơm, sang nâu, sang tím, sang xanh.
"Đến vàng rơm thì cứng nhất mà vẫn giòn. Đến xanh thì dẻo mà mềm hơn," anh nói. "Dao thì dừng ở vàng rơm. Giáo với rìu thì để chạy tới nâu tím."
Anh gắp thanh thép ra ở đúng lúc mặt nó ngả sang màu nâu ánh tím, và thả xuống tro.
Chính thử nó buổi chiều.
Ông kẹp một đầu vào khe đá, và bẻ.
Thanh thép cong. Cong tới gần một phần tư vòng, rồi ông buông ra, và nó bật lại gần thẳng.
Nó không gãy.
Chính đứng nhìn nó khá lâu.
"Được rồi đấy," ông nói.
*
Vũ Đắc Lộc trình sổ công lần đầu vào ngày thứ sáu mươi mốt.
Ông ta không trình miệng. Ông ta khắc lên một tấm ván xẻ — tấm ván đầu tiên của trại, xẻ bằng cái cưa mới — và dựng nó lên cạnh bảng của Se-ra.
Trên đó có ba cột: món đồ, ngày công, và một cột thứ ba mà ông ta để trống tiêu đề.
"Cái rìu," ông ta đọc. "Cát bãi: mười ngày công. Củi và hầm than: hai mươi bốn ngày công. Chạy lò: bốn người tám tiếng, gọi là bốn. Rèn: bác Chính bốn ngày. Thấm than với tôi ram: hai ngày nữa. Tổng bốn mươi tư ngày công cho một cái rìu."
"Nghe kinh," Tuấn nói.
"Chưa hết." Lộc chỉ sang cột thứ ba. "Cái rìu ấy làm cả trại chặt củi nhanh gấp sáu. Trước một người một ngày được bốn chục cân củi. Giờ được hai tạ. Chênh một trăm sáu mươi cân, mỗi ngày, mỗi cái rìu."
Ông ta gõ ngón tay lên tấm ván.
"Bốn mươi tư ngày công bỏ ra. Chín ngày sau là hoà. Từ ngày thứ mười trở đi là lãi, và nó lãi mỗi ngày cho tới lúc cái rìu mòn hết."
Trên thềm im một lúc.
"Ông tính cái này bao giờ?" Nam hỏi.
"Ba đêm nay." Lộc gấp que khắc lại. "Tôi làm nghề này hai mươi năm, anh Nam ạ. Có điều hồi đó tôi tính bằng tiền. Ở đây không có tiền, nên tôi tính bằng ngày công. Cũng thế cả."
"Ông đặt tên cột thứ ba đi."
"Tôi chưa nghĩ ra tên." Lộc nhìn tấm ván. "Tạm gọi là cột hoàn vốn."
Trân bước tới, đọc cả ba cột từ trên xuống dưới.
"Từ nay việc nào cũng có ba cột này," cô nói. "Trước khi hội đồng duyệt."
"Cả việc của tôi?" Nam hỏi.
"Nhất là việc của anh."
Lộc chưa ngồi xuống lại. Ông ta đứng đó, tay cầm que khắc, gõ nhẹ lên tấm ván, đúng chỗ cột thứ ba.
"Đây cũng là thứ tôi ký," ông ta nói, không nhìn ai cụ thể. "Việc nào chưa hoà vốn trong mười ngày công thì tôi chưa ký cho làm tiếp. Anh nhớ điều kiện ghế thứ tám của tôi chứ?"
"Nhớ."
"Vậy từ nay tấm ván này không phải để khen anh giỏi." Lộc đứng dậy, cầm tấm ván dựng thẳng lại cho khỏi đổ. "Nó là thứ tôi cầm để nói không, nếu tôi thấy cần nói không."
*
Cái lưỡi dao mổ ra ở lần thứ ba, đúng như Chính đã xin.
Lần một mỏng quá, cháy khi nung. Lần hai tôi xong thì mẻ mất một góc mũi.
Lần ba, ông rèn lưỡi dày hơn ở sống, mỏng dần ra lưỡi, thấm than mười hai tiếng, tôi mỡ, ram tới màu vàng rơm rồi dừng ngay.
Ông mài nó trên phiến đá bọt suốt hai tiếng, đổi sang phiến đá mịn hơn hai tiếng nữa, rồi đưa cho Thuỳ Dương mà không nói gì.
Dương cầm lấy.
Chị soi lưỡi dao ra sáng, nghiêng qua nghiêng lại. Rồi chị vuốt ngón cái ngang lưỡi, rất nhẹ, theo chiều ngang chứ không theo chiều dọc.
Rồi chị nhổ một sợi tóc của chính mình, giữ căng bằng hai tay, và đưa lưỡi dao vào.
Sợi tóc đứt.
Dương đặt con dao xuống mặt đá, và chị đứng im, hai tay chống lên bàn đá, đầu hơi cúi.
"Có sao không chị?" Vy hỏi.
"Không sao." Dương hít vào. "Từ hôm ông Hoà mất tới giờ, đêm nào tôi cũng nghĩ tới lúc phải mổ cho ai đó bằng con dao mòn còn nửa lưỡi."
Chị cầm dao lên, gói vào miếng vải sạch nhất mà chị có.
"Bác Chính," chị nói. "Bác làm cho tôi cái thứ hai nhé. Để tôi có cái dự phòng."
"Ừ."
"Và một cái kìm nữa. Kìm gắp."
"Bà kể ra hết đi," Chính nói, và ông ngồi xuống lấy que vạch lên nền tro. "Kể một lượt cho tôi nghĩ."
*
Nam họp riêng với Chính và Se-ra vào tối hôm ram thành công.
Anh trải ba mảnh vỏ cây ra trước mặt hai người.
"Tôi muốn nói một chuyện mà tôi nghĩ nên nói sớm hơn là muộn," anh nói. "Thép của chúng ta sẽ không bao giờ giống thép ở nhà."
"Vì titan?" Se-ra hỏi.
"Vì titan, và vì cả cái lò. Chúng ta luyện ở nhiệt độ thấp, sắt không chảy thành nước, nên không lọc bỏ được tạp chất, không pha được đúng tỉ lệ." Anh chỉ vào mảnh vỏ cây thứ nhất. "Thép này cứng hơn thép thường ở cùng thời, nhưng nó nhạy. Tôi sai một bước là nó gãy. Bác Chính đã thấy rồi."
"Thấy rồi." Chính gật.
"Vậy nên tôi đề nghị hai điều. Một: mọi món đồ sắt đều phải có số. Số khắc lên chuôi. Cái nào hỏng thì ghi vào sổ ông Lộc, ghi rõ hỏng thế nào, làm từ mẻ nào, tôi bằng gì, ram tới màu gì."
"Hai?"
"Hai: từ giờ cứ mỗi mẻ, bác Chính rèn thêm ba thanh thử. Không dùng vào việc gì. Chỉ để bẻ." Nam nhìn Chính. "Bẻ trước, thì mình biết trước. Bẻ sau, thì có người biết bằng cái tay của người ta."
Chính im một lúc.
"Cô Mai đâm hụt là cô ấy chết," ông nói.
"Vâng."
"Được." Ông đứng dậy, phủi tro ở đầu gối. "Ba thanh một mẻ. Tôi bẻ."
*
Se-ra khắc lên bảng vữa tối ngày thứ sáu mươi hai.
Cột bên phải, cột cô tự thêm, giờ có tám dòng: dao, đục, ba mũi giáo, rìu, cưa, cuốc, dao mổ.
"Bốn cân hai sắt," cô đọc. "Thành tám món. Hỏng bốn lần trong lúc làm."
"Ghi cả bốn lần hỏng vào chứ?" Tuấn hỏi.
"Ghi."
"Ghi làm gì cho xấu bảng."
Se-ra dừng que khắc, quay lại nhìn cậu ta.
"Vì lần sau có người khác làm," cô nói. "Người đó đọc bảng này. Nếu bảng chỉ ghi tám món thì người đó tưởng làm phát nào cũng ăn phát ấy, rồi hỏng cái đầu tiên là bỏ cuộc."
Cô quay lại và khắc tiếp.
"Ghi cả cái hỏng. Cái hỏng dạy được nhiều hơn."
Tuấn đứng đó thêm một lúc, đọc lại tám dòng từ trên xuống, rồi đọc bốn dòng ghi hỏng.
"Chị Se-ra."
"Gì."
"Cho em khắc dòng cuối được không?"
Se-ra đưa cái que cho cậu ta.
Tuấn khắc chậm, nét méo, và khắc sai một chữ phải cạo đi khắc lại. Xong, cậu ta lùi ra ngắm.
Dòng cuối cùng trên bảng vữa hôm ấy ghi: mũi giáo gãy, mẻ hai, tôi nước, chưa ram.